Ökomaterialien: bouwen met natuurlijke materialen die goed zijn voor mens en milieu

Ökomaterialien, of ecologische bouwmaterialen, staan steeds meer in de belangstelling. Mensen die een huis bouwen of verbouwen, denken vaker na over wat er in de muren, het dak en de vloer zit. Dat is begrijpelijk, want de keuze voor bouwmaterialen heeft grote gevolgen voor het klimaat, de gezondheid en het energieverbruik van een gebouw. Steeds meer bouwers en architecten kiezen bewust voor materialen die uit de natuur komen en weinig schade aanrichten tijdens productie, gebruik en sloop.

Wat zijn ecologische bouwmaterialen precies

Hout, hennep, stro, leem en wol zijn bekende voorbeelden van natuurlijke bouwmaterialen. Ze worden gewonnen of geteeld zonder veel energie of chemische stoffen. Een huis gebouwd met leem heeft bijvoorbeeld een heel andere voetafdruk dan een huis van beton. Beton heeft veel energie nodig om te produceren en stoot tijdens dat proces veel CO2 uit. Leem daarentegen kan worden afgegraven, verwerkt en later weer teruggegeven aan de aarde zonder resten achter te laten. Aan de Technische Universiteit van Wenen deed onderzoekster Azra Korjenic jarenlang onderzoek naar hoe je een huis uitsluitend met dit soort grondstoffen kunt bouwen. Ze toonde aan dat het mogelijk is om weerbestendige en duurzame gebouwen neer te zetten zonder beton of kunststoffen. Haar werk werd bekroond met de Energy Globe Award, een prijs voor milieuvriendelijke innovaties.

De voordelen voor binnenklimaat en gezondheid

Een groot voordeel van milieuvriendelijke bouwmaterialen is het effect op het binnenklimaat. Leem reguleert de luchtvochtigheid in een ruimte van nature. Als de lucht te droog is, geeft leem vocht af. Is de lucht te vochtig, dan neemt leem het op. Dat zorgt voor een aangenaam leefklimaat zonder dat je een dure installatie nodig hebt. Hennepvezel en schapenwol werken op een vergelijkbare manier als isolatiemateriaal. Ze houden warmte vast, laten vocht door zonder te beschimmelen en bevatten geen schadelijke stoffen. Dat is heel anders dan veel synthetische isolatiematerialen, die soms allergische reacties of luchtwegklachten kunnen veroorzaken. Kinderen, ouderen en mensen met een gevoelige gezondheid kunnen er dus van profiteren als een woning gebouwd of gerenoveerd wordt met dit soort grondstoffen.

Duurzaamheid door de hele levenscyclus heen

Bij het beoordelen van bouwmaterialen kijken experts niet alleen naar hoe een materiaal zich gedraagt in een gebouw, maar ook naar wat er aan het begin en einde van de levensduur gebeurt. Dit heet de levenscyclus. Stro en hout groeien opnieuw aan en nemen tijdens hun groei CO2 op uit de atmosfeer. Dat betekent dat een huis met een houten draagconstructie en stro als isolatie feitelijk koolstof opslaat in plaats van uitstoot. Aan het einde van de levensduur van het gebouw kunnen die materialen worden gecomposteerd of hergebruikt zonder gevaarlijk afval te produceren. Kunstmatige materialen zoals piepschuim of PVC zijn veel moeilijker te recyclen en laten bij verbranding giftige stoffen vrij. Het gebruik van hernieuwbare grondstoffen in de bouw is daarmee niet alleen goed voor het klimaat, maar ook voor de afvalverwerking op lange termijn.

Toepassing in de praktijk en de groeiende markt

Organisaties zoals het Franse kenniscentrum FRD CODEM werken eraan om regionale spelers in de bouw samen te brengen en bewustzijn te creëren over ecologisch bouwen. Ze verbinden architecten, aannemers, producenten en overheden om de toepassing van groene bouwgrondstoffen in de praktijk te vergemakkelijken. In de praktijk zie je dat dit soort materialen niet alleen in kleine of alternatieve projecten wordt gebruikt. Ook grotere woningbouwprojecten en renovaties van scholen of kantoren maken steeds vaker gebruik van hout, leem of gerecyclede grondstoffen. De markt voor duurzame bouwproducten groeit jaarlijks, mede door strengere milieunormen en subsidies voor energiezuinig bouwen. Toch zijn er ook uitdagingen. Niet elke aannemer heeft ervaring met leem of hennep, en sommige producten zijn duurder in aanschaf dan hun synthetische alternatieven. Op de lange termijn vallen die kosten vaak mee door lagere energierekeningen en minder onderhoud, maar dat vraagt wel om een andere manier van rekenen bij het plannen van een bouwproject.

Veelgestelde vragen

Is bouwen met natuurlijke materialen net zo sterk als bouwen met beton?
Bouwen met natuurlijke materialen kan net zo sterk zijn als bouwen met beton, afhankelijk van de toepassing. Hout heeft bijvoorbeeld een hoge draagkracht en wordt al eeuwenlang gebruikt voor constructies. Leem is minder geschikt als draagmateriaal maar werkt uitstekend als vulling of wandafwerking. De combinatie van verschillende natuurlijke materialen levert in veel gevallen een stabiel en duurzaam gebouw op.

Zijn ecologische bouwmaterialen ook bestand tegen vocht en brand?
Ecologische bouwmaterialen kunnen goed omgaan met vocht als ze correct worden toegepast. Leem reguleert vocht van nature en beschimmelt niet snel. Hout vraagt om goede bescherming tegen langdurig contact met water. Voor brandveiligheid geldt dat materialen als stro en hout wel degelijk kunnen branden, maar door de juiste constructie en afwerking is het mogelijk om aan de geldende brandveiligheidsnormen te voldoen.

Zijn er subsidies beschikbaar voor wie kiest voor milieuvriendelijke bouwmaterialen?
In veel landen en regio’s zijn subsidies of belastingvoordelen beschikbaar voor wie energiezuinig of duurzaam bouwt en verbouwt. De exacte regelingen verschillen per land en veranderen regelmatig. Het is verstandig om bij de gemeente of een erkend adviesbureau na te vragen welke financiële steun er beschikbaar is voor jouw specifieke bouwproject met groene grondstoffen.

Kan ik een bestaande woning ook renoveren met dit soort materialen?
Een bestaande woning renoveren met ecologische bouwmaterialen is zeker mogelijk. Denk aan het vervangen van synthetische isolatie door schapenwol of hennepvezel, of het aanbrengen van een leempleister op de binnenmuren. Dergelijke aanpassingen verbeteren het binnenklimaat en verminderen het energieverbruik, zonder dat de hele structuur van het huis veranderd hoeft te worden.